Bệnh thần kinh là một thuật ngữ để chỉ tổn thương dây thần kinh. Bệnh thần kinh là một biến chứng phổ biến của bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) type 1 và type 2; có đến 26 phần trăm người mắc bệnh ĐTĐ type 2 có bằng chứng về tổn thương thần kinh tại thời điểm bệnh ĐTĐ được chẩn đoán [1]. Lượng đường trong máu cao có thể làm tổn thương các dây thần kinh trên toàn
cơ thể, thường gặp ở các dây thần kinh ở chân và bàn chân.
Bệnh thần kinh ngoại biên là kết quả của tổn thương các dây thần kinh nằm bên ngoài não và tủy sống (dây thần kinh ngoại biên), thường ảnh hưởng đến bàn chân và chân đầu tiên, sau đó là bàn tay và cánh tay.

1.Các yếu tố nguy cơ của bệnh thần kinh ngoại biên đái tháo đường

Ở người ĐTĐ type 1 hoặc 2, yếu tố nguy cơ lớn nhất để phát triển bệnh thần kinh do ĐTĐ là có lượng đường trong máu cao theo thời gian.
Các yếu tố khác có thể làm tăng thêm nguy cơ phát triển bệnh thần kinh do ĐTĐ, bao gồm:

• • Bệnh động mạch vành
  • Tăng nồng độ Triglyceride
  • Thừa cân (chỉ số khối cơ thể BMI > 24)
  • Hút thuốc
  • Tăng huyết áp

2.Triệu chứng của bệnh thần kinh ngoại biên đái tháo đường

Tổn thương dây thần kinh thường ảnh hưởng đến ngón chân và bàn chân trước tiên. Các triệu chứng thường bao gồm:

• • Tê hoặc giảm khả năng cảm thấy đau hay thay đổi nhiệt độ
  • Đau rát hoặc kiến bò, thường nặng hơn khi nghỉ ngơi hoặc vào ban đêm
  • Cảm giác như kiến bò
  • Cảm thấy những cái chạm nhẹ cũng gây khó chịu hoặc đau đớn
  • Yếu cơ
  • Các vấn đề nghiêm trọng về chân, chẳng hạn như loét, nhiễm trùng, tổn thương xương và khớp

Bệnh thần kinh do tiểu đường thường ảnh hưởng đến cả hai bên của cơ thể. Khi tổn thương thần kinh nặng hơn, các triệu chứng có thể xuất hiện từ bàn chân lan lên chân, một số người cũng có thể bắt đầu cảm thấy các triệu chứng ở tay.

Theo thời gian, khả năng cảm nhận cơn đau có thể mất đi, điều này làm tăng nguy cơ chấn thương khi người bệnh không cảm nhận được đau hay nóng lạnh. Thông thường, mọi người cảm thấy đau khi bị vết xước hoặc chấn thương ở chân, từ đó họ biết rằng cần điều trị vết thương đó để nó lành lại. Nhưng những người bị tổn thương thần kinh có thể không cảm thấy đau, nên không điều trị những vết thương đó. Các vết phồng rộp và vết loét có thể xuất hiện do áp lực hoặc chấn thương nhưng không được phát hiện, do đó dù là một vết thương nhỏ cũng có khả năng phát triển thành một vết loét lớn (hình 1), nguy cơ nhiễm trùng có thể lan đến xương, thậm chí phải cắt cụt chân sau này.

Hình 1. Vết loét trên bàn chân của một người bị bệnh thần kinh do tiểu đường (theo Royal Devon and Exeter NHS Trust)

Tổn thương thần kinh cũng có thể dẫn đến các vấn đề về xương, cơ và khớp ở bàn chân. Theo thời gian, điều này có thể khiến bàn chân của một người có hình dạng bất thường, yếu cơ và mất phản xạ, đặc biệt ở mắt cá chân, dẫn đến những thay đổi trong dáng đi của người bệnh.

3. Xét nghiệm trong bệnh thần kinh ngoại biên đái tháo đường

Bệnh được chẩn đoán dựa trên hỏi tiền sử và thăm khám bàn chân. Khi khám, có thể có các dấu hiệu của tổn thương thần kinh, bao gồm:

• • Mất khả năng cảm nhận rung động và chuyển động ở ngón chân hoặc bàn chân (ví dụ: khi ngón chân di chuyển lên hoặc xuống)
  • Mất khả năng cảm nhận đau, sự tiếp xúc và nóng lạnh ở ngón chân hoặc bàn chân Mất hoặc giảm phản xạ gân gót

Bác sĩ có thể kiểm tra cảm nhận về nhiệt độ, cảm giác đau bằng các dụng cụ chuyên dụng hoặc sử dụng rung âm thoa để đánh giá cảm nhận rung động.

Ngoài ra, có thể làm các xét nghiệm như nghiên cứu dẫn truyền thần kinh hoặc điện cơ để kiểm tra xem dây thần kinh có hoạt động tốt hay không.

4. Điều trị bệnh thần kinh ngoại biên đái tháo đường

Có 4 nội dung chính trong điều trị bệnh thần kinh do ĐTĐ bao gồm:

• • Kiểm soát lượng đường trong máu
  • Các can thiệp vào lối sống, đặc biệt là chế độ ăn uống và thể dục
  • Chăm sóc bàn chân để ngăn ngừa biến chứng
  • Kiểm soát cơn đau do bệnh thần kinh gây ra

Mặc dù không có cách chữa khỏi bệnh thần kinh do ĐTĐ, nhưng việc sử dụng các phương pháp điều trị này có thể cải thiện các triệu chứng đau và ngăn ngừa biến chứng.

Kiểm soát lượng đường trong máu – Các triệu chứng đau rát có thể cải thiện khi lượng đường trong máu được kiểm soát tốt.

Chế độ ăn uống và tập thể dục ở bệnh ĐTĐ type 2 – Chế độ ăn uống và tập thể dục là điều trị nền tảng bệnh thần kinh do ĐTĐ ở bệnh nhân ĐTĐ type 2 [2]. Mục tiêu là đạt được và duy trì trọng lượng cơ thể bình thường với chế độ ăn giàu chất dinh dưỡng, ít chất béo bão hòa; nhiều ngũ cốc, rau, trái cây và thịt nạc. Tập thể dục nên bao gồm ít nhất 150 phút hoạt động thể chất từ mức độ trung bình đến mạnh, chẳng hạn như đi bộ nhanh, ít nhất ba lần mỗi tuần. Các

hoạt động tăng cường cơ bắp liên quan đến tất cả các nhóm cơ chính được khuyến khích từ hai ngày trở lên mỗi tuần. Các hoạt động ít vận động (ví dụ, ngồi vào bàn làm việc) nên nghỉ sau mỗi 30 phút bằng các khoảng thời gian ngắn đứng, đi bộ hoặc các hoạt động thể chất khác .

Chăm sóc bàn chân – Việc chăm sóc chân hàng ngày là cần thiết để theo dõi những thay đổi trên da (như vết xước hoặc vết thương), phòng tránh nguy cơ loét, nhiễm trùng. Hiệp hội ĐTĐ Hoa Kỳ khuyến cáo những người mắc bệnh ĐTĐ nên khám toàn diện bàn chân mỗi năm một lần và kiểm tra bàn chân mỗi lần khám (thường là ba đến bốn tháng một lần) [3].

• • Mang giày hoặc dép đi trong nhà mọi lúc, ngay cả khi ở nhà. Không bao giờ đi chân trần.
  • Cắt móng chân cẩn thận. Cắt thẳng và dũa móng tay, móng chân. Không cắt lớp biểu bì hoặc vết phồng rộp.
  • Rửa chân bằng nước ấm và xà phòng mỗi ngày. Tránh ngâm chân. Lau khô chân bằng khăn mềm. Dưỡng ẩm bàn chân bằng kem dưỡng da.
  • Kiểm tra cả hai bàn chân mỗi ngày để tìm vết xước, vết phồng rộp, vết chai, sưng tấy hoặc mẩn đỏ. Đảm bảo kiểm tra toàn bộ bàn chân, kể cả giữa các ngón chân. Nếu bạn không thể nhìn thấy gan bàn chân của mình, hãy dùng gương hoặc nhờ người khác kiểm tra.
  • Mang tất không quá chật và thay tất hàng ngày. Mang giày vừa vặn, không quá chật, cho phép các ngón chân có thể cử động (Hình 2).
  • Kiểm tra bên trong giày trước khi xỏ vào. Hãy chắc chắn rằng không có vết rách, các cạnh sắc hoặc các vật có thể gây thương tích cho bàn chân

Hình 2. Lựa chọn giày vừa với chân, không quá chật hoặc quá rộng

Kiểm soát cơn đau – Cơn đau thần kinh có thể khó kiểm soát và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Đau thần kinh thường nặng hơn vào ban đêm, làm gián đoạn giấc ngủ. Bác sĩ có thể kê một số thuốc khác nhau để điều trị đau gây ra do tổn thương thần kinh.

5. Phòng ngừa bệnh thần kinh đái tháo đường

• • Giữ lượng đường trong máu càng gần mức bình thường càng tốt
  • Không hút thuốc hoặc bỏ hút thuốc nếu đang hút thuốc
  • Thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh và hoạt động thể chất nhiều
  • Giảm cân nếu bạn thừa cân
  • Đảm bảo rằng bệnh tăng huyết áp và bệnh tim (nếu có) của bạn được điều trị

BS. Nguyễn Thị Quỳnh Trang

Khoa khám bệnh – Bệnh viện Tim Hà Nội

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. 1. Davies M, Brophy S, Williams R, Taylor A. The prevalence, severity, and impact of painful diabetic peripheral neuropathy in type 2 diabetes. Diabetes Care 2006; 29:1518.
   2. American Diabetes 4. Lifestyle Management. Diabetes Care 2017; 40:S33.
   3. Pop-Busui R, Boulton AJ, Feldman EL, et Diabetic neuropathy: A position statement by the American Diabetes Association. Diabetes Care. 2017;40(1):136-154.